دستگاه خلافت عثماني براي چندين قرن، در مقابل اروپاي مقتدر ايستاد و در عمل، مانع استعمار مستقيم بخشهاي بزرگي از سرزمين هاي اسلامي شد.
با اين حال دستگاه خلافت، توان نوسازي دروني خود را در مقابل پيشرفت فزاينده اقتصادي و سياسي مغرب زمين نداشت و از همين رو در اواخر قرن 19 به سرعت رو به ضعف نهاد و از داخل دچار انحطاط شد.
جنگ جهاني اول، آخرين تيري بود كه بر پيكر بيمار امپراتوري عثماني شليك شد و كيان آن را از هم متلاشي كرد.
با پايان جنگ جهاني اول، قدرتهاي پيروز اروپايي، اقدام به تقسيم سرزمينهاي به جامانده از امپراتوري عثماني و اعلام قيموميت بر آنها كردند و ظاهرا بنا داشتند كه كشوري ميراث دار خلافت عثماني در منطقه شكل نگيرد.
اما مصطفي كمالپاشا با تكيه بر جنبش جوانان مليگراي ترك كه از مدتها قبل با هدف احياي اقتدار امپراتوري شكل گرفته بود، توانست با استفاده از فرصت استثنايي پس از جنگ، جمهوري تركيه را تاسيس و استقلال آن را اعلام كند.
تاسيس جمهوري تركيه موجي از شادي و نشاط بين جوانان مسلمان در اغلب سرزمينهاي اسلامي پديدآورد و مصطفي كمال پاشا در صورت قهرماني تازه نزد آنها ظهور كرد.
جوانان مسلمان در ايران و هند و ساير بلاد اسلامي كه از ضعف و فساد نظامهاي حاكم بر خود، رنجيده و نااميد شده بودند، در واقع ظهور مصطفي كمال و تاسيس جمهوري تركيه را نويدبخش عصر تازهاي از پيشرفت و ترقي در دنياي اسلام تلقي ميكردند.
از همين رو، محمد اقبال لاهوري، متفكر بزرگ اسلامي به دفاع از تاسيس جمهوري در تركيه پرداخت و بر فروپاشي دستگاه خلافت تاسفي نخورد.
مصطفي كمال اما انتظارات جوانان مسلمان مشرق زمين را برآورده نكرد، چراكه تاسيس جمهوري و مليگرايي او نسبتي با ميراث اسلامي عثماني نداشت و حتي عليه آن بود.
مصطفي كمال احتمالا بر اثر سرخوردگي شديد از فساد و ضعف دستگاه خلافت عثماني و در واكنش به آن، تركيه مدرن را بر اساس هويتي غيرديني استوار كرد و نخستين سخنگوي نظام لائيك در دنياي اسلام شد.
لائيسيته مصطفي كمال اما وجههاي افراطي داشت و از ضرورت جدايي نهاد دين از دولت فراتر رفت و جنبه مقابله با برخي از ميراثهاي ديني در سطح شخصي و مدني به خود گرفت.
در واقع در نگاه او اسلام نه به عنوان بخشي از هويت تاريخي تركيه بلكه به عنوان مانعي بر سر راه ترقي و توسعه آن تلقي ميشد و از همين رو، مقابله با مظاهر ديني، ضروري مينمود.
ظاهرا مدل مورد علاقه او مبناي كار بسياري از حاكمان ساير كشورهاي اسلامي كه در جهت نوسازي و تشكيل دولت مدرن تلاش ميكردند قرار گرفت و كما و بيش در ايران و افغانستان اجرا شد.
با اين حال، نيروهاي قدرتمند طرفدار سنت در سراسر دنياي اسلام، ظهور مصطفي كمال و به خصوص پديده جمهوري را خطري بنيادين براي دين برشمردند و به شدت در مقابل آن موضع گرفتند.
مهمتر از موضعگيري سنتگرايان، سرخوردگي جوانان مسلمان ميانهرو در دنياي اسلام از مصطفي كمال بود كه شيوه او را در الگوبرداري از نظامهاي سياسي مغربزمين افراطي يافتند و مقابله شديد او با مظاهر مذهبي را نفي هويت تاريخي خود تلقي كردند.
به رغم اين، آتاتورك بر خلاف همتايان خود در افغانستان و ايران توانست پايههاي جمهوري مدرن تركيه را مستحكم و نظام سكولار را به هر شيوهاي كه شده، تثبيت كند.
بدين ترتيب، تركيه براي ساليان سال، به نماد غربگرايي در جهان اسلام تبديل شد و حتي بسياري از نيروهاي اسلامگراي جديد در واكنش به رفتار آن، احياي خلافت اسلامي را به عنوان بهترين آلترناتيو نظام جمهوري سكولار در دستور كار خود قرار دادند؛ حركتي كه سرانجام آن به بنيادگرايي ختم شد.
با اين همه، هويت ريشهدار اسلامي در بطن جامعه تركيه، طي دههها، آرام آرام به جنبش درآمد و در دهه 1980 ميلادي با تاسيس احزاب داراي گرايش اسلامي، تبلور سياسي و عيني پيدا كرد.
در واقع ظهور احزاب داراي گرايش اسلامي در تركيه و اقبال عمومي از آنها سبب شد كه بار ديگر تركيه مورد توجه خاص دنياي اسلام قرار گيرد و الگوبرداري از آن، دغدغه بسياري از جوانان مسلمان شود.
حزب عدالت و توسعه تركيه به رهبري رجب طيب اردوغان كه به حزب حاكم اين كشور تبديل شده است، البته حزبي اسلامگرا به معناي متعارف آن نيست، بلكه همچنان از اصول سكولاريسم حمايت ميكند. با اين حال، حزب عدالت و توسعه بر خلاف احزاب به شدت سكولار، نه فقط با گسترش مظاهر اسلامي در سطح شخصي و مدني، مخالفتي ندارد، بلكه آن را تشويق ميكند.
اين در حقيقت، تجربه تازهاي از وفاداري به اصول سكولاريسم به عنوان پايه و اساس تشكيل دولت مدرن و رويكردي مثبت و معتدل به نقش دين در جامعه محسوب ميشود و درست به همين دليل، مورد علاقه آن دسته از جوانان مسلماني قرار گرفته است كه از يك سو نميخواهند با هويت ديني خود در عصر جديد خداحافظي كنند و از ديگر سو، علاقهاي به تلفيق دين و دولت هم ندارند.
با اين حساب، شانس يك بار ديگر به تركيه رو كرده است. اين كشور در سايه رهبري حزب عدالت و توسعه در حال به نمايش گذاشتن مدلي كمهزينه از چگونگي انتقال دنياي اسلام به دنياي مدرن خاص خود است؛ مدلي كه برداشتهاي افراطي از نحوه تعامل دين و دولت چه در قالب خصومت بين آنان و چه در شكل ادغام آن دو را به چالش كشيده است.
البته روزي كه تركيه عضو اتحاديه اروپا و ادغام در آن شود، روز عجيب و غريبي براي جهان اسلام خواهد بود.
دوشنبه 8 مرداد1386 ساعت 18:11 توسط شهروند امروز |
موضوع: جهان |